امام صادق سلام الله علیه از طرف پـدر فرزند امام باقر(ع) هستند. نام مبارکشان جعفر و لقبشان صادق است و کنیّة حضرت(ع) ابوعبـدالله است. کنیّة آقا حضرت سیّدالشهـداء(ع) و نیز آقا امام صادق(ع) هر دو اباعبدالله بوده است، با این تفاوت که در علم حدیث و مباحث مربوط به آن، هر کجـا گفته شود ابوعبدالله یعنی آن حدیث از امام صادق(ع) است. هر کجا در کتب روائی دیدید که روایتی یا حدیثی از ابوعبدالله نقل شده است، باید بدانید که منظور آقا امام صادق سلام الله علیه هستند. اگر قرار باشد که روایت و یا حدیثی از آقا حضرت سیّدالشهـداء(ع) نقل نمایند، مینویسند: «عَن ألحُسین علیهِ السلام». ولی لقب عمومی و کنیّة عمومی امام حسین(ع) همـان اباعبدالله است.
علّت اینکه به آقا امام صادق(ع) لقب صادق دادهاند این بوده است که چون در اولاد رسول خـدا(ص) دو نفر جعفر هستند و لازم بوده است که این جعفر یعنی آقا امام صادق(ع) ممتـاز شود و از ابتـداء مردم بدانند که اگر جعفر دیگری ادّعای امامت نمود، قطعاً دروغگـو است، لـذا لقب امام صادق(ع)، به همین جهت صـادق شده است.
جعفر دیگری هست که او پسر آقا امام علیالنقی(ع) و برادر آقا امام حسن عسکری(ع) است و چون در ادّعای امامتش کاذب است، لذا برای اینکه بعدها مردم در رابطة با ادّعای کذب او به اشتباه نیافتند، امام ششم مـا ملقّب به امام جعفر صادق(ع) شدند. این نیز مضمون روایتی است که وقتی پیامبر(ص) القاب ائمه علیهم السلام را برای جابر بن عبدالله انصاری رحمة الله علیه بیان میفرمودند، جـابر از آقا رسولالله(ص) سئوال میکند که چرا ششمین جانشین شما صادق است و حال آنکه همة آنها راستگو هستند؟ پیغمبر(ص) فرمودند: «به دلیل این که در میان اولاد من یک جعفر دیگری نیز خواهد بود و چون او به دورغ ادّعای امامت خواهد کرد، پس این فرزند و جانشین ششم من صادق است و در ادّعای امامتش راستگو است».(۱)
والـده مـاجده
مـادر بزرگوار آقا امام صادق(ع) خـانم امّ فَروِه بودهاند و نام مبارکشان فاطمه است. ایشان دختر قاسم ابن محمّد بن ابیبکر بودند. (۲) محمّد بن ابوبکر یکی از بهترین اصحاب آقا امیرالمؤمنین(ع) بود. اگرچه پدرش ابوبکر بوده است ولی محمّد از دو سالگی در منزل حضرت امیر(ع) بود و رشد یافت. آقا امیرالمؤمنین(ع) اسماء بنت عُمیس را بعد از ابوبکر و بعد از آنکه عدّهاش تمام شد، برای خودشان تزویج فرمودند و در آن زمان محمّد در حدود دو سال سن داشت. (۳)
خـداوند از اسماء نیز دو پسر به امیرالمؤمنین(ع) به نامهای عون و یحیی مرحمت فرمود، که آن دو نفر در کربلا و در رکاب آقا حضرت سیّدالشهـداء(ع) به شهادت رسیدند. (۴) البته بنا بر قولی نیز یحیی در کودکی از دنیا رفته بود. (۵) اسمـاء از زن های بسیار خوب و دارای مقام در تاریخ اسلام بود. این را هم بدانیم که اسماء قبـل از ابوبکر، همسر جعفر بن ابیطالب رضوان الله تعالی علیهما برادر آقا حضرت امیر سلام الله علیه بوده است و عبدالله بن جعفر که همسر خانم حضرت زینب سلام الله علیهـا بود نیز فرزند همین خانم یعنی اسماء است. (۶)
تربیّت علوی محمّد بن ابیبکر
زمانی که جعفر بن ابیطالب علیهما السلام در سال هشتم هجری و در جنگ موته به شهادت رسید، (۷) ابوبکر با اسماء ازدواج نمود و دارای این پسر یعنی محمّد شد. اسماء مَحرم اهل بیت علیهم السلام بوده است. تنها زنی که در مراسم غسل، تکفین و تدفین بیبی دو عالم خانم حضرت صدیقة طاهره سلام الله علیهـا حضور داشت و شریک امورات بود و کمک آقا حضرت امیر سلام الله علیه کرده بود، همین اسماء بوده است. (۸) بنابراین وقتی با آقا امیرالمؤمنین(ع) ازدواج نمود، پسرش محمّد نیز در منزل آن حضرت(ع) بود و در تمام مدّتی که در منزل ایشان بود، طعام آقا امیرالمؤمنین(ع) را خورد و تحت تربیّت امام(ع) بوده است.
قاسم ابن محمّد بن ابیبکر شاگرد مبرّز امام سجّاد(ع)
محمّد بن ابوبکر چند پسر داشت که یکی از آنها قاسم بود. محمّد در زمان آقا امیرالمؤمنین(ع) در مصر به شهادت رسید و در آن زمان از او چهـار فرزند خردسال به جای مانده بود. این چهار فرزند شامل دو پسر و دو دختر بودند که اینها را عایشه تحت تکفل خودش گرفت. (۹) عـایشه خواهر محمّد بود، ولی از پدر یکی و از مادر جـدا بودند.
قاسم که پسر بزرگتر محمّد بود پس از اینکه به سنّ رشد رسید، به دنبال کسب علم رفت و در مدینه از شاگردان خوب و مبرّز آقا امام زینالعابدین(ع) و از حواریّون آن امام(ع) بود. امام سجّاد(ع) تعدادی اصحاب داشتند که از حواریّون ایشان بودند، همانند حواریّون حضرت عیسی عَلی نَبیّنَـا وَ آلِهِ وَ عَلیهِ اَلسَّلام.
حواریّون حضرت سجّاد(ع) برای ایشان واقعاً خیلی خصوصی بودند و یکی از این افراد قاسم بن محمّد بن ابوبکر بود. قاسم دختری داشت به نام فاطمه، که این دختر همسر آقا امام باقر(ع) شد و از همین دختر امام صادق(ع) متولّد گردیدند. لذا والدة ماجدة آقا امام صادق(ع) فاطمه دختر قاسم بن محمّد بن ابوبکر هستند. همسر قاسم بن محمّد نیز دختر عمویش اسماء بنت عبدالرّحمن بن ابوبکر بوده است. (۱۰) قاسم یک عموئی داشت به نام عبدالرّحمن بن ابوبکر که با دختر او ازدواج نموده بود.
قاسم بن محمّد در مکتب آقـا امام سجّاد(ع) زانوی تلمذ بر زمین زده بود و از فقیهان بزرگ در مدینـه بود که دانشمنـدان از جانب او حدیث نقل کرده اند. فاطمه دختر قاسم نیز برای همسری امام باقر(ع) و مادری امام صادق(ع) برگزیده شد. اینها همه نشانه های عظمت و توانائی و قدرت پروردگار مهربان عالم است. نظر لطف و عنایات امام معصوم نیز بر روی افراد بسیار حائز اهمیّت است. اگر نظر مهر و رأفت و رشد دهندگی امام معصوم به کسی که حتّی در ادنی درجة حیات باشد قرار بگیرد، او را به اعلی علییّن میرساند.
لذا میبینیم که کسی مثل محمّد بن ابیبکر با نظر عنایت تعالی بخش آقا امیرالمؤمنین(ع) به کجا میرسد و امتداد نسل او نیز چگونه رشد یافته و عالی می شوند. تا یار که را خواهد و میلش به که باشد!؟
بههر حال مادر گرامی آقا امام صادق(ع) خانم امّ فروه بودند که بسیار خانم با فضیلتی بودند و بسیار نیز مورد احترام اهل بیت بودند.
منابع:
مشرق
۱-کمالالدّین و تمام ألنعمة، شیخ صدوق، ج۱، ص۳۱۹.
۲- ارشاد، شیخ مُفید، ج۲، ص۵۲۶.
۳- مجالس المؤنین، قاضی نورالله شوشتری، ج۱، ص۲۷۷/ انسابالاشراف، بلاذری، ج۱، ص۵۳۸/ مجمع البحرین، فخرالدّین طریحی، ج۱، ص۲۳۱/ اسدالغابة، ابن اثیر، ج۴، ص۳۲۶.
۴- نسب معدو الیمن الکبیر، ابن کلبی، ج۴، ص۳۰۰/ منتهی الامال، حاج شیخ عبّاس قُمی، ج۱، ص۲۹۸.
۵- مقاتل الطالبین، ابوالفرج اصفهانی، ص۲۱.
۶- اسدالغابة، ابناثیر، ج۳، ص۱۹۸/ الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ابنعبدالبرّ، ج۳، ص۸۸۰.
۷- اعیان الشیعة، سیّد مُحسن امین عاملی، ج۴، ص۱۱۸.
۸- انساب الاشراف، بلاذری، ج۱، ص۴۰۵/ المستدرک، حاکم نیشابوری، ج۳، ص۱۶۳.
۹- الاصابة فی تمییز الصحابه، ابن حجر عسقلانی، ج۶، ص۱۵.
۱۰- الکافی، ثقة الاسلام کُلینی، ج۱، ص۳۹۳.
۱۱- تاریخ ایران از ظهور اسلام تا دیالمه، عزیز الله بیات، ص۲۳۴
